:: محمد صحّتی سردرودی

پس از مولوی می‌رسیم به شیخ مصلح‌الدین سعدی شیرازی (م ۶٩٠ق) و می‌بینم که وی نیز کسی از اصحاب پیامبر صلّی الله علیه و آله را مانند علی علیه السلام نستوده است:
جوان‌مرد اگر راست خواهی ولی است
کرم‌پیشه‌ی شاه مردان علی است

سعدی در این بیت از امیرمؤمنان علیه السلام با نام «ولی» یاد می‌کند. او در ضمن قصیده‌ای حضرتش را «سردار اتقیا»، «معصوم مرتضی» و… می‌نامد:
کس را چه زور و زهره که وصف علی کند
جبّار در مناقب او گفته: «هل أتی…»
دیباچهّ‌ی مروّت وسلطان معرفت
لشکرکش فتوّت و سردار اتقیا
فردا که هر کسی به شفیعی زنند دست
ماییم و دست و دامن معصوم مرتضی

مرحوم قاضی نور اللّه شوشتری از کتاب «خلاصة المناقب» مولانا نورالدین جعفر بدخشی قصیده‌ای از قصاید سعدی را نقل می‌کند که در ضمن آن سعدی گوید:
به آن روزی که وحی آمد نبی را
که از پالان اشتر ساخت منبر
که بعد از مصطفی در کلّ عالم
نَبُدْ فاضل‌تر و به‌تر ز حیدر
پس از احمد امام حق علی دان
که بود او نفس معصوم مطهّر

پس از سعدی به شاعر عارف،حافظ شیرازی (م ٧٩٢ق) می‌رسیم و می‌بینیم که لسان‌الغیب نیز همین نوا را می‌نوازد و می‌گوید:
مردی ز کننده‌ی درِ خیبر پرس
اسرار کرم ز خواجه‌ی قنبر پرس
گر تشنه‌ی فیض حق به صدقی حافظ
سرچشمه‌ی آن ز ساقی کوثر پرس

و در غزلی که زبان زد خاص و عام است چنین گوید:
ای دل غلام شاه جهان باش و شاه باش
پیوسته در حمایت لطف إله باش
از خارجی هزار به یک جو نمی‌خرند
گو کوه تا به کوه منافق سپاه باش …
آن را که دوستی علی نیست کافر است
گو زاهد زمانه و گو شیخ راه باش
امروز زنده‌ام به ولای تو یا علی
فردا به روح پاک امامان گواه باش

و در قصیده‌ی نخست که دیباچه‌ی دیوان نیز به حساب می‌آید چنین گوید:
…نوشته بر در فردوس کاتبان قضا
نبی رسول و ولی‌عهد حیدر کرّار
امام جنّی و انسی علی بود که علی
ز کلّ خلق فزون است از صغار و کبار
علی امام و علی ایمن و علی ایمان
علی امین و علی سرور و علی سردار…
علی ز بعد محمّد زِ هر که هست بِه است
اگر تو مؤمن پاکی بکن بر این اقرار…
به حقّ دین محمّد به خون پاک حسین
به حقّ مردم نیک از مهاجر و انصار
که نیست دین هدی را به قول پاک رسول
امام، غیر علی بعدِ احمد مختار

این رباعی معروف نیز زینت بخش دیوان حافظ است:
قسّام بهشت و دوزخ آن عقده‌گشای
ما را نگذارد که در آییم ز پای
تا کی بود این گرگ‌ربایی، بنمای
سرپنجه‌ی دشمن‌افکن ای شیر خدای

حافظ شیرازی در این اشعار به پیروی از احادیث معتبر و روایت‌های متواتر، امام علی علیه السلام را «ساقی کوثر»، «کننده‌ی در خیبر»، «سرچشمه فیض حق»، «ولیِّ عهدِ رسول»، «امامِ انس و جنّ»، «پس از محمّد صلّی الله علیه و آله از همه برتر و افضل»، «قسّام بهشت و دوزخ»، «شیر خدا» و بالاخره، «به قول پاک رسول صلّی الله علیه و آله تنها امام اسلام پس از احمدِ مختار» می‌داند.
اینک که با اشعار لسان الغیب شیرازی گل‌گشت دل‌نوازمان در دیوان‌های چهار شاعر بزرگ (ارکان اربعه‌ی شعر فارسی) به پایان رسید، بر می‌گردیم و غدیر خم را در آثار شاعران دیگر پی می‌گیریم. در این نوشته از سده‌ی چهارم هجری آغاز می‌کنیم و قرن به قرن تا سده‌ی چهاردهم پیش می‌رویم و زیر نام هر شاعر، اشعاری از او نقل می‌کنیم و محل شاهد را نیز می‌آوریم و در صورت لزوم توضیحی مختصر را نیز اضافه می‌کنیم.

قرن چهارم

١. کسایی مروزی، ابوالحسن مجد الدین (متولّد ٣۴١ق):
مدحت کن و بستای کسی را که پیمبر
بستود و ثنا کرد و بدو داد همه کار
آن کیست بدین حال، که بوده است و که باشد
جز شیر خداوندِ جهان، حیدر کرّار؟
این دین هُدی را به مثَل دایره‌ای دان
پیغمبر ما مرکز و حیدر، خط پرگار
علم همه عالم به علی داد پیمبر
چون ابر بهاری که دهد سیل به گل‌زار

حکیم کسایی که تخلّص شاعرانه‌اش را از حدیث کساء برگرفته است در مدح مولا علی علیه السلام قصیده بلندی دارد که با این بیت شروع می‌شود:
فهم کن گر مؤمنی فضل امیرالمؤمنین
فضل حیدر، شیر یزدان، مرتضای پاک‌دین
فضل آن کس کز پیمبر بگذری فاضل‌تر اوست
فضل آن رکن مسلمانی، امام المتّقین

و در ادامه می‌گوید:
ای نواصب، گر ندانی فضل سرّ ذوالجلال
آیت «قُربی» نگه کن و آنِ «اصحاب الیمین»
«قل تعالوا ندع» بر خوان، ور ندانی گوش دار
لعنت یزدان ببین از «نبتهل» تا «کاذبین»
«لافتی الاّ علی» برخوان و تفسیرش بدان
یا که گفت و یا که داند گفت جز روح‌الامین؟
آن نبی، وز انبیا کس نی به علم او را نظیر
وین ولی، وز اولیا کس نی به فضل او را قرین
آن چراغ عالم آمد، وز همه عالم بدیع
وین امام امّت آمد وز همه امّت گزین

کسایی مروزی، ممدوح و برگزیده‌ی خدا و رسولش را با تصریح به آیه‌ی «مودّتِ قربی» و آیه‌ی «مباهله» و سوره‌ی «هل أتی» می‌ستاید و آن حضرت را «رکن مسلمانی»، «ولیِّ بی مانند» و «سرّ ذوالجلال» می‌داند و «امیرالمؤمنین»، «امام المتّقین»، «امام امّت»، «برگزیده‌ی امّت» توصیف می‌کند و با صراحت می‌گوید که پیامبر صلّی الله علیه و آله او را ثنا کرد و ستود و همه‌ی کارها را به او سپرد.

ارسال در تاريخ سه‌شنبه ٢ آذر ۱۳۸٩ توسط مدیر وبلاگ